Дукха хан йоццуш 70 шо кхаьчначу сан луларчу зудчо – Тамарас, цхьацца х1ума дуьйцуш, ша вайн ц1ахь, Веданахь, 1946-чу шарахь йина ю элира.

– Оой, – цецвелира со, вайнах оцу хенахь массо а ц1ерабаьхна ма хилла? Т1аккха сихха дагадеара: х1а-а, и-м Хорачара обарг Зеламхин йоь1ан йо1 ярий. Тамара тхан керташкара маре яхана иттанаш шераш ду. Оцу дерригено а сан коьртехь кхоьллира цхьацца ойланаш…
Вевзаш волчу нохчийн обаргах Зеламхех лаьцна исторехь девза мелла а цхьа б1е шо ду. Иза-м Нохчийчохь я Кавказехь хьовха, Россехь, Европехь, Турцехь, Иранехь вевзина ву.

– Х1аъ, эр ду ешархочо, – хьалха а яздина цунах лаьцна кхечу бевзачу авторша – х1ирийчо Гатуев Дзахос, Мамакаев Мохьмада, Махкат1ерачу Бакаров Мусас, кхечара.

Х1етте, лараме ешархо, бакъо луо суна цунах дош ала: харачойн Зеламхин Шелахь т1евуссуш накъостий а хилла, цуьнан каш а кхузахь, Шелара Ведана (Хорча) воьдучу новкъахь ду, со суо – шелахо ву, эрсанойх а волуш…

Чекхдаьлла б1ешо долалуш Россехь а, Нохчийчохь а халуо хилла социальни, политически, экономикин хьал. Ч1ог1а къен хилла нехан 1ер- дахар, дешарх лаьцна-м дуьйцийла а яц. Царах цхьаберш оцу къизачу замано дахаран хьелаш жимма толур дацара-те, олий, 1едалан политикина дуьхьалбовлура. Къийсамхой, я кхечу дашца аьлча, обаргаш олуш хилла царах. Уьш Кавказан къаьмнашна юкъахь хьалха дуьйна а билгалбевлла.

Цу хьокъехь Нохчийн Ц1ечу Армин командира Шерипов Асламбека яздо: … «Халкъ кхоьрура царах (обаргах-авт.), амма цаьрга цабезам а бара – дукхахьолахь ширачу заманахь иштта лелаш болу обаргаш халкъан бекхаман куьйго лоцура. 1едало меттигерчу бахархошна ницкъбора, ткъа обаргаша ницкъбора оцу 1едална»…

Тахана обарг Зеламха аьлла йоккхуш ц1е хезча, суна дукхахболчарна санна хьалхах1утту майрачу, нийса герз тухучу халкъан бекхамхочун сурт. Бакъду, дукха х1уманаш т1ехь шегара масал иэца мегар долуш къонах хилла и: мискачуьнца – къинхетаме, мостаг1чуьнца – дера. Г1ушмазукъин доьзал уггар хьалха шайн сий дайъинчарна бекхам бан арабаьллера, амма цунах халкъана бекхамхо хилира.

Меттигерчу паччахьан 1едало шайца цхьа нийсо лелорйоций хиъча,  Зеламхас уггар хьалха шайн доьзалан мостаг1ашна бекхам бархьама волу обаргийн шогачу новкъа. Шен ерриг оьг1азло цо т1ехьажайо харцонаш лелочу 1едална. Иштта чолхечу, къизачу хьолехь стагера г1алат ца дала йиш яц, уьш Зеламхера а довлу. Х1ара а, кхуьнан накъостий а бахьанехь бехк боцу нах кхелха, юьртахошна та1зарш до, лоьций Сибареха бохуьйту. Муьлххачу а зуламо зулам дахьа дуьхьал. Оцу дерригенах ша кхетавоьлча, Зеламха 1елам нахах дагаволу. Шен хьа-са долчу ша сийдечу Эвтарарчу Баматгирин-Хьаьжица, Шеларчу Соип-моллица, кхечаьрца.

Т1аьхьарчуьнга шен коьртехь болу бала балхабо Зеламхас. Лоруш волчу 1еламстага дуккха а х1уманах кхетаво халкъан къийсамхо. Коьртаниг – кхарна юкъахь Зезаг бахьанехь зулам иккхича, шина а аг1ор болчара, Делан нийсачу кхиэлаца и г1уллакх къастийнехь, зулам машарца д1адерза тарлора, олий. Цул сов, паччахьан 1едало а зулам даржийтар бен, кхин масла1атна х1ума ца дира.

Бакъдолуш, хорачойн Зеламхин ч1ог1а сагатлуш хилла шен гергара нехан а, дерриге а къоман ледарчу 1ер-дахарна, ша бахьанехь уьш халонаш, 1азапаш, баланаш ловш хиларна.

… Нохчийн лаьмнийн некъахула 1ай йог1уш цхьа пайтон (фаэтон) хилла. Зеламхан обаргийн тобано и саца а йина, т1ера нах охьабиссийна. Царах цхьамма, т1ехь тоьлла кетар йолчо: – Шаьш маьрша нах ду, ахь хоьтту эла Андронников вац тхоьца, - аьлла.

– Хаийтал т1аккха, хьо мила ву? – хаьттина Зеламхас.

– Со илланча Шаляпин Федор ву.

Цо оьрсийн халкъан цхьа сингаттаме илли д1адолийча, Зеламхас иза сацийна: – Теша, ван а ву хьо илланча, и илли суна Грознерчу набахти чохь воллуш, муьжгийн тутмакхаша олуш хезна.

Цул тIаьхьа шен халкъах эхь-бехк хетта, цо кехат яздо инарла-губернатор волчу Михеевга, шех обарг винарш - округан цхьаболу хьаькамаш бу, нахаца харцонаш, ямартлонаш лелош болу, олий. Цуьнца цхьаьна Зеламхас дехар до шех къинхетам бина, ша маьрша витар. Шена дог1у муьлхха та1зар дина, къам парг1ат дитичахьана, х1ара реза хилла 1едална т1еваха.

Эххар Россин Пачхьалкхан Думе (1909-чу шеран август) а дохьуьйту Зеламхас кехат. Юха а цо дехар до, шай, шен ваший, дай, накъостий – бешшехь наноша обаргаш бина цахилар хоуьйтуш, паччахьан 1едалан политика къиза а, ямарт а хилар билгал а доккхуш. Кхуьнан дакъазалла, кхунах кхета стаг вац цхьа а. Дейтта шарахь шен сирлачу сатийсамашца, ша-шена а, шен г1ийлачу къомана маршо хир яцара-те, бохуш, къийсам латтийначу цуьнан ямартлонца Шелан къилбехьа йолчу цхьана к1отарахь 1ожалла хуьлу.

Лакхахь хьахийначу сан лулахочо Тамарас шена хуург дийцира:

– Зеламха тешнабехкаца вийначул т1аьхьа, шен берашца Соьлжа-Г1алара Шела ялийна хиллера тхан ненан нана - докъа т1е х1отта, иза вевзий хьажа. Бабас бераш шен мара а къевлина: – Цхьаммо белхаран «ч1икъ» ма баккхалаш, х1орш кхаьрдар бу вайх,- аьллера. Ма хала киртиг хилла и…

Обарг Зеламхах диъ бер дисинера – ши к1ант – Мохьмаддий, 1умар-1елий, ши йо1 – Медний, Энисат. Т1аьхьара шиъ д1адаханчу б1ешеран 80–90-чуй шерашкахь кхелхина. Хьехархо хилла волу 1умар-1ела вайнах ц1ерабаьхча Веданан к1оштан (х1етахь – Даг АССР-на юкъахь!) КГБ-н хьаькам хилла. Советан 1едалан мостаг1ашна дуьхьал лиэташ валар хилла цуьнан 1947-чу шарахь. Иштта кхелхина Мохьмад а.

Муцураев Олхазар. Яздархо.

abrek.org